Anahtar Kelimeler
sürücü davranışları
sürücü eğitimi
trafik kültürü
bilgece farkındalık
Nasıl Atıf Yapılır
Öz
Trafik adabı, denetim ve ceza korkusu olmadan kurallara uyma, yazılı olmayan ve trafik içinde karşılıklı anlayış gerektiren davranışları oluşturma ve bu davranışları alışkanlık haline getirme şeklinde kavramsallaştırılabilir. Trafik güvenliğini oluşturan unsurlardan biri olan eğitimin “trafik adabını” şekillendirmek için en önemli araçlardan biri olduğu söylenebilir. Bu kapsamda Milli Eğitim Bakanlığı Özel Öğretim Kurumları Genel Müdürlüğü, 2015 yılında Özel Sürücü Kursları Eğitim Müfredatı Programı'na “trafik adabı” dersini eklemiştir. İlgili alanyazında trafik adabını ölçen bir ölçme aracı bulunmamaktadır. Çalışmanın amacı, trafik adabına ilişkin daha ayrıntılı bilgiler elde etmemizi sağlayacak olan bir ölçme aracının geliştirilmesi, geçerlik ve güvenirlik değerlerinin belirlenmesidir. Bu amaçla daha önce Hatipoğlu ve Yasak (2016) tarafından yazılmış olan “Trafik Adabı” isimli kitapta ele alınan temel başlıklar ve ilgili alanyazın göz önünde bulundurularak, ölçek maddesi olabilecek toplam 55 ifade saptanmış ve bunlar Likert tipi ölçek formatına getirilerek, örnekleme uygulanmıştır. Analizler sonucunda 33 maddeden oluşan dört faktörlü (Temel değerler, Empati ve iletişim, Hak ihlalleri ve Birbirini uyarma) bir ölçek elde edilmiştir. Faktörlerin Cronbach alfa değerleri .60 ile .89 arasında değişmektedir. Çalışmada, Sürücü Öfke Ölçeği, Sürücü Davranışları Ölçeği ve Kişilerarası İlişki Tarzları Ölçeği ise eş zamanlı geçerlik ölçütleri olarak kullanılmıştır. Yapılan korelasyon analizleri sonucunda BFSTÖ ile bu ölçekler arasında beklenen yönde ve anlamlı ilişkiler bulunmuştur. Yapılan analizler değerlendirildiğinde, BFSTÖ’nin trafik psikolojisi ve sürücü adaylarının eğitimi alanlarında kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğu söylenebilir.
Referanslar
Abdu, R. A., Shinar, D. ve Meiranc, N. (2012). Situational (state) anger and driving. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 15(5), 575-580.
Byrne, B. M. (2010). Testing for the factorial validity of a theoretical construct (s. 74-82); Testing for the factorial validity of scores from a measuring instrument (s. 108-114). Structural equation modeling with AMOS: Basic concepts, applications, and programming (2. baskı) içinde. Routledge.
Bowlin, S. L. ve Baer, R. A. (2012). Relationship between mindfulness, self-control, and psychological functioning. Personality and Individual Differences, 52, 411-415.
Cole, D. A. (1987). Utility of confirmatory factor analysis in test validation research. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 55(4), 584-594.
de Winter, J. C. F. ve Dodou, D. (2010). The Driver Behaviour Questionnaire as a predictor of accidents: A meta-analysis. Journal of Safety Research, 41(6), 463-470
Deffenbacher, J. L., Oetting, E. R. ve Lynch, R. S. (1994). Development of a driving anger scale. Psychological Reports, 74, 83-91.
Dimitriou, H. T. ve Gakenheimer, R. (2012). Urban transport in the developing world. Cheltenham: Edward Elgar Publishing Ltd.
Dingus, T. A., Guo, F., Lee, S., Antin, J. F., Perez, M., Buchanan-King, M., ve Hankey, J. (2016). Driver crash risk factors and prevalence evaluation using naturalistic driving data. PNAS Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 113(10), 2636–2641.
Doğan, N., Soysal, S. ve Karaman, H. (2017). Aynı örnekleme açımlayıcı ve doğrulayıcı faktör analizi uygulanabilir mi? Ö. Demirel ve S. Dinçer (Eds.), Küreselleşen dünyada eğitim içinde (s. 374-400). Pegem Akademi.
DSÖ (2004). World Report on Road Traffic Injury Prevention. Geneva: World Health Organization.
DSÖ (2013). Global status report on road safety. Geneva: World Health Organization.
DSÖ (2018). Global Status Report on Road Safety. Geneva: World Health Organization.
EGM (2019). Trafik Kaza ve Denetim İstatistikleri Raporu, Emniyet Genel Müdürlüğü, Rapor No:27, ISBN: 978-605-7822-05-5. https://onlineislemler.egm.gov.tr/SiteAssets/Sayfalar/trafik/Arac_Surucu.pdf
Erkuş, A. (2013). Kağıt kaleme dayanan veri toplama araçları. Davranış bilimleri için bilimsel araştırma süreci (4. baskı) içinde (s.149-168). Seçkin Yayınevi.
Eşiyok, B.,Yasak, Y. ve Korkusuz, İ. (2007). Trafikte Öfke İfadesi: Sürücü Öfke İfadesi Envanteri'nin geçerlik ve güvenilirliği. Türk Psikiyatri Dergisi, 18(3), 231-243.
Field, A. (2009). Discovering statistics using SPSS (3. baskı) içinde. Sage.
Hatipoğlu, S. ve Yasak, Y. (2016). Trafik adabı. Milli Eğitim Bakanlığı, Özel Öğretim Kurumları Yayınları.
Hatipoğlu, S. ve Yasak, Y. (2019). Yol kullanıcılarında trafik adabı kavramı: Pilot çalışma, Ankara örneği. Toplum Bilimleri Dergisi, 27, 485-500.
Henson, R. K. ve Roberts, J. K. (2006). Use of exploratory factor analysis in published research: Common errors and some comment on improved practice. Educational and Psychological Measurement, 66(3), 393-416.
Hu, L. ve Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), 1- 55.
Kabat-Zinn, J. (2003). Mindfulness-based interventions in context: Past, present and future. Clinical Psychology: Science and Practice, 10(2), 144-156.
Lewin, I. (1982). Driver training: A perceptual-motor skill approach. Ergonomics, 25, 917-924.
Loehlin, J. C. (2004). Path models in factor, path, and structural equation analysis. Latent variable models (4. baskı) içinde (s. 202-254). Lawrence Erlbaum Associates.
MEB (2017). Millî Eğitim Bakanlığı Özel Motorlu Taşıt Sürücüleri Kursu Yönetmeliği. https://ookgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2017_03/08114705_MTSK-YONETMELIK.pdf.
Nordfjærn, T. ve Şimşekoğlu, Ö. (2014). Empathy, conformity, and cultural factors related to aberrant driving behaviour in a sample of Urban Turkish drivers. Safety Science, 68, 55–64.
Nunnally, J. C. ve Bernstein, I. H. (1994). Psychometric theory (3. baskı). McGraw-Hill.
Özkan, T. ve Lajunen, T. (2005). A new addition to DBQ: Positive driver behaviours scale. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 8(4), 355–368.
Reason, J., Manstead, A., Stradling, S., Baxter, J. ve Campbell, K. (1990). Errors and violations on the roads: a real distinction? Ergonomics, 33(10-11), 1315–1332.
Sousanis, J. (2011). World Vehicle Population Tops 1 Billion Units. WardsAuto, https://www.wardsauto.com/news-analysis/world-vehicle-population-tops-1-billion-units.
Sümer, N. (2003). Personality and behavioral predictors of traffic accidents: Testing a contextual mediated model. Accident Analysis & Prevention, 35(6), 949–964.
Sümer, N., Lajunen, T. ve Özkan, T. (2002). Sürücü davranışlarının kaza riskindeki rolü: İhlaller ve hatalar. Uluslararası Trafik ve Yol Güvenliği Kongresi, Ankara: Gazi Üniversitesi.
Şahin, N.H., Durak, A. ve Yasak, Y. (1994). Kişilerarası İlişki Tarzları Ölçeği: Psikometrik özellikleri. VIII. Ulusal Psikoloji Kongresi, 21-23 Eylül, İzmir, Sözel Bildiri.
Tabachnick, B. G. ve Fidell, L. S. (2001). Using multivariate statistics (4. baskı). Allyn & Bacon.
TÜİK (2019). https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Karayolu-Trafik-Kaza-Istatistikleri-2020-37436
Türkiye Cumhuriyeti Kalkınma Bakanlığı. On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023). https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2020/04/ Karayolu Trafik Guvenligi Calisma Grubu Raporu.pdf. (Son erişim tarihi: 26 Şubat 2021)
Yasak, Y. ve Eşiyok, B. (2009). Anger amongst Turkish drivers: Driving Anger Scale and its adapted, long and short version. Safety Science, 47(1), 138-144.
Yasak, Y., Durak Batıgün, A. ve Eşiyok, B. (2016). Trafik ve stres: stres ile trafikte öfke ifadesi arasındaki ilişkide sürücü öfke düşüncelerinin aracı rolü. Türk Psikoloji Dergisi, 31(78), 13-21.
Yasak, Y., Durak Batıgün, A. ve Hatipoğlu, S. (2022). Trafik adabı ile yürütücü (prefrontal) işlevler, bilgece farkındalık, sürücü öfke ifadesi ve sürücü davranışları arasındaki ilişkilerin incelenmesi. Basılmamış Rapor. TÜBİTAK 1002 Hızlı Destek Programı, 121K741 No’lu Proje.
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2022 Nesne Psikoloji Dergisi