Anahtar Kelimeler
atasözü
Türk kültürü
toplumsal bellek
kültürel aktarım
Nasıl Atıf Yapılır
Öz
Atasözleri toplumsal bellek aracılığıyla nesilden nesile aktarılan bir rehber niteliğindedir. Travma, etki değeri büyük yaşam olayları sonucunda ortaya çıkar ve bireyi uzun süreli olarak olumsuz etkileme potansiyeline sahiptir. Travmanın tedavisi için yaşantıların söze dökülmesi ve geçmiş deneyim ile güncel yaşantı arasında bağlantı kurulması önemlidir. Bu nedenle hikayeler, metaforlar, atasözleri, deyişler gibi folklorik unsurlar terapötik anlamda kullanılmaktadır. Bu araştırmada Türk atasözlerinde travma temasının ele alınış biçimi incelenmiştir. Aynı zamanda atasözlerine yansıyan, kültürel dokuda yer alan travmaya yaklaşım şekli anlaşılarak, atasözlerinin ve taşıdıkları anlamın terapötik bağlamda kullanılabilecek özelliklerine dikkat çekmek amaçlanmıştır. Araştırma nitel araştırma yöntemlerinden dokuman analizi ve içerik analizi ile gerçekleştirilmiştir. Yapılan analiz sonucunda toplam 32.667 atasözü incelenmiş ve atasözlerinde travma teması içeren 59 atasözü yedi farklı kategoride (travmaya karşı verilen tepkiler, travma sonrası büyüme ve psikolojik dayanıklılık, travmatik olayın anlatılması ve işlenmesi, sosyal destek ve toplumsal algı, kader, inanç ve kabullenme, travmanın psikolojik ve sosyal etkileri, umut ve geleceğe yönelik perspektif) incelenmiştir. Bulgular Türk atasözlerinde olumsuz yaşam olaylarına karşı yapıcı bir yaklaşım ile kabullenme ve hayata devam etme anlamlarını ortaya koymuştur. Ayrıca sosyal destek ve olayın anlatımı temaları, yaşananların gizliliğini korumaya yönelik vurgulara sahip olduğundan Türk kültüründe mahremiyete verilen önem ve çevreye karşı temkinli bir güven yaklaşımı şeklinde yorumlanabilirken riskler de barındırmaktadır. Sonuç olarak atasözlerinde kaderci/kabullenici ve büyüme/umut odaklı dilin eşzamanlı kullanımı travmayı anlamlandırma ve başa çıkma süreçlerinde terapötik uygulamalarda yardımcı unsur olarak kullanılabilir.
Referanslar
Akcan, G. (2018). Travma sonrası büyüme: Bir gözden geçirme. Bartın Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 3(3), 61-70.
Aksoy, Ö.A. (1988). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 1: Atasözleri Sözlüğü. İnkılap Kitapevi Yayın Sanayi.
Amerikan Psikiyatri Birliği (2013). Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal Elkitabı (Çev. Ertuğrul Köroğlu). Hekimler Yayın Birliği Yayınları.
Aronson, E., Wilson, T.D. ve Akert, R.M. (2012). Sosyal Psikoloji. İstanbul: Kaknüs Psikoloji.
Aydos, S. (2017). Türk Millî Kimliğinin İnşasında Balkan Bozgununun Etkisi: Yavuz Bülent Bakiler’in Üsküpten Kosova’ya Adlı Eseri Üzerinden Bir Değerlendirme. Harsiyât - İlmî, Harsî ve İçtimaî Araştırmalar Dergisi, 1, 1-16.
Bagilishya, D. (2000). Mourning and recovery from trauma: In Rwanda, tears flow within. Transcultural Psychiatry, 37 (3), 337-353.
Bassin, A. (1984). Proverbs, slogans and folks sayings in the therapeutic community: A neglected therapeutic tool. Journal of Psychoactive Drugs,16(1), 51-56. http://dx.doi.org/10.1080/02791072.1984.10524465
Certel, H. (1997). Türk atasözlerinde ihtiyaç ve güdüler. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4, 45-57.
Cozolino, L. (2018). Terapi Neden İşe Yarar: Zihnimizi kullanarak Beynimizi değiştirmek (1. baskı). Psikoterapi Enstitüsü Eğitim Yayınları.
Doğruer, N. (2019). Çocukluk çağı travma yaşantılarına sahip yetişkinlerde psikolojik dayanıklılık ve affetme. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Yakın Doğu Üniversitesi. Lefkoşa.
Göğcegöz-Gül, I. ve Eryılmaz, G. (2015). Travma sonrası stres bozukluğunun nörobiyolojisi: Bir gözden geçirme. Klinik Psikiyatri Dergisi, 18(2), 71-79.
Herman, J. L. (2016). Travma ve İyileşme: Şiddetin Sonuçları, Ev İçi İstismardan Siyasi Teröre. Literatür Kitabevi Basın.
Işık-Esenay, F. ve Atay, S. (2017). Kanserli Çocuklarda Travma Sonrası Gelişim. Güncel Pediatri, 15 (2), 63-72.
Kallay, E. (2007). Q Methodology the investigation of meaning systems in different life-conditions through proverbs. Cognition, Brain, Behavior, 11(2), 353-369
Karaca, F. (2000). Savunma mekanizmalarına atıfta bulunan atasözleri ışığında dini ve kültürel psikolojiyle ilgili bazı tespitler. İslami Araştırmalar Dergisi, 13(1), 119-125.
Karadağ, Ö. (2013). Emotional intelligence functions of Turkish proverbs. Social Behavior and Personality, 41(2), 295-310.
Karasar, N. (2005). Bilimsel Araştırma Yöntemi (14. baskı). Nobel Yayın Dağıtım.
Keser, N. ve Voltan-Acar, N. (2013). Türk Atasözlerinde Bilişsel Çarpıtmalar. Akademik Bakış Dergisi, 35, 1-20.
Kıyak, S. ve Avşaroğlu, S. (2024). Pozitif Psikoloji Çerçevesinde Atasözlerimizin İncelenmesi. Social Sciences Studies Journal, 10(11), 1940-1950. DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.14218152
Linley, P. A. ve Joseph, S. (2004). Positive change following trauma and adversity: A review. Journal of Traumatic Stress, 17(1), 11-21.
Luthar, S., Cicchetti, D. ve Becker, B (2000). Research on Resilience: Response to Commentaries. Child Development, 71(3), 573-575.
Lykins, E.L.B., Segerstrom, S.C., Averill, A.J, Evans, D.R. ve Kemeny, M.E. (2007). Goal Shifts Following Reminders of Mortality: Reconciling Posttraumatic Growth and Terror Management Theory. Personality and Social Psychology Bulletin, 33(8), 1088–1099.
Nguyen, N., Foulks, E.F. ve Carlin, K. (1991). Proverbs as psychological Interpretations among Vietnamese. Asian Folklore Studies, 50(2), 311-318.
Okray, Z (2015). Türk atasözlerinde ve deyimlerinde kadın imgesi. Lefke Avrupa Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1),93-102.
Özden, H.Ö. (2001). Türk atasözlerinde insan. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15, 75-105
Özpeynirci, R. ve Kırmızı, C. (2022). Atasözleri Ekseninde Psikolojik Dayanıklılık Kavramı Üzerine Bir Araştırma. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 24(43), 1113-1126.
Park, C.L. (2004). The Notion of growth following stressful life experiences: Problems and Prospects. Psychological Inquiry, 15(1), 69-76.
Peseschkian, N. (1998). Doğu Hikayeleriyle Psikoterapi. Beyaz Yayınları.
Tavşancıl, E. ve Aslan, A. E. (2001). Sözel Yazılı ve Diğer Materyaller için İçerik Analizi ve Uygulama Örnekleri. İstanbul: Epsilon Yayınları.
Tedeschi, R. ve Calhoun, L. (1996). The posttraumatic growth inventory: Measuring the positive legacy of trauma. Journal of Traumatic Stress, 9(3), 455–471.
Türk Dil Kurumu Sözlükleri (2025). Güncel Türkçe Sözlük. https://sozluk.gov.tr/.
Türk Psikiyatri Derneği (t.y). Travma Sonrası Stres Bozukluğu. https://www.psikiyatri.org.tr/halka-yonelik/28/travma-sonrasi-stres-bozuklugu'den 22.10.2022 tarihinde alınmıştır.
Yehuda, R. (2002). Post-Traumatic Stress Disorder. New England Journal of Medicine, 346(2), 108–114.
Yehuda, R., Daskalakis, N.P., Lehrner, A., Desarnaud, F., Bader, H.N., MAkotkine, I. Flory, J.D., Bierer, L.M. ve Meaney, M.J. (2014). Influences of Maternal and Paternal PTSD on Epigenetic Regulation of the Glucocorticoid Receptor Gene in Holocaust Survivor Offspring. American Journal of Psychiatry, 171(8), 872–880.
Yiğit, R. (2004). Çocukların cinsel istismarı ve ensest. Anadolu Hemşirelik ve Sağlık Bilimleri Dergisi, 8 (3), 90-100.
Yurtbaşı, M. (2012). Sınıflandırılmış Atasözleri Sözlüğü. Excellence Yayınları.
Zhong, C. (2008). Application of proverbs in psychotherapy for the Chinese. World Cultural Psychiatry Research Review, 3(1), 16-19.
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2025 Nesne Psikoloji Dergisi