Anahtar Kelimeler
risk alma
sağlık psikolojisi
özsaygı
Nasıl Atıf Yapılır
Öz
Bu çalışmanın temel amacı, Türk üniversite öğrencileri arasında benlik saygısı ile risk alma davranışı arasındaki ilişkinin aracılık modelini test etmek olup, çalışmanın hipotezi ise bahsedilen her iki değişken arasında negatif yönlü bir ilişkinin olduğu ve bu ilişkiye yaşam doyumu ile psikolojik dayanıklılığın aracılık ettiği yönündedir. Araştırmanın ana değişkenleri arasındaki ilişkiyi incelemek amacıyla Pearson korelasyon analizi uygulanmış, ardından dolaylı etki analizleri ve yol analizi yapılmıştır. Değişkenler arasındaki dolaylı etkiler incelendiğinde, benlik saygısının kendini sevme alt boyutunun intihar eğilimi (B=-.10, 95% CI [-.22, -.09], p=.001), yeme alışkanlıkları (B=-.09, 95% CI [-0.14, -.05], p=.001) ve okul terki (B=-.07, 95% CI [-.06, -.02], p=.006) üzerinde, yaşam doyumu aracı değişkeni üzerinden anlamlı ve dolaylı bir etkiye sahip olduğu görülmüştür. Kendini sevmenin öğrencilerin yaşam doyumunu artırarak intihar eğilimlerini, sağlıksız beslenme alışkanlıklarını ve okul terklerini azalttığı tespit edilmiştir. Değişkenler arasındaki doğrudan etkiler incelendiğinde, benlik saygısının bir alt boyutu olan kendini sevmenin, psikolojik dayanıklılık (B=.39, p<.001) ve yaşam doyumunu (B=.32, p<.001) pozitif yönde yordadığı görülmüştür. Aynı zamanda, kendini sevme intihar eğilimini olumsuz yönde ve güçlü bir şekilde yordamıştır (B=-.69, p<.001). Ayrıca psikolojik dayanıklılık intihar eğilimini negatif yönde ve anlamlı olarak yordamıştır (B=-.30, p<.01). Yaşam doyumu intihar eğilimini (B=-.47, p<.001), yeme alışkanlıklarını (B=-.29, p<.001) ve okul terkini (B=-.12, p<.01) anlamlı ve olumsuz yönde yordamıştır. Hipotezimiz çalışmanın bulgularıyla kısmen desteklenmiştir. Benlik saygısının çalışmadaki risk alma davranışlarının tamamını yordamadığı görülmüştür. Bunun yanında, benlik saygısı ile risk alma davranışı arasındaki ilişkide psikolojik dayanıklılık ve yaşam doyumunun kısmi aracı rollerinin olduğu belirlenmiştir. Anahtar kelimeler:
Pozitif psikoloji, risk alma, sağlık psikolojisi, özsaygı
Referanslar
Aktaş, D., Polat Külcü, D. & Öz, F.B. (2019). The relationship between risky health behaviors and satisfaction with life in university students. Bezmialem Science, 7(4), 286-293. https:/doi.org/10.14235/bas.galenos.2019.2877.
Alibekiroğlu, P. B., Akbaş, T., Bulut Ateş, F. & Kırdök, O. (2018). Üniversite öğrencilerinde yaşam doyumu ile psikolojik sağlamlık arasındaki ilişkide öz anlayışın aracı etkisi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 27 (2), 1-17.
Arsandaux, J., Montagni, I., Macalli, M., Bouteloup, V., Ztourio, C. & Galera, C. (2020). Health risk behaviors and self-esteem among college students: Systematic review of quantitative studies. International Journal of Behavioral Medicine, 27, 142–159. https://doi.org/10.1007/s12529-020-09857-w.
Atlam D.H., Aldemir E., & Altıntoprak A.E. (2017). Prevalence of risky behaviors and relationship of risky behaviors with substance use among university students. Düşünen Adam, 30, 287-298. https://doi.org/10.5350/DAJPN2017300402.
Ayvaşık, H.B. & Sümer, H.C. (2010). Individual differences as predictors of illicit drug use among Turkish college students. The Journal of Psychology, 144(6), 489-505.
Backer-Fulghum, L. M., Patock-Peckham, J. A., King, K. M., Roufa, L. & Hagen, L. (2012). The stress- response dampening hypothesis: How self-esteem and stress act as mechanisms between negative parental bonds and alcohol-related problems in emerging adulthood. Addictive Behaviors, 37(4), 477– 484. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2011.12.012.
Boden, J.M. & Horwood, L.J. (2006). Self-esteem, risky sexual behavior, and pregnancy in a New Zealand birth cohort. Archieves of Sexual Behavior, 35, 549-560. https://doi.org/10.1007/s10508-006-9060-4.
Buckner, J. C., Mezzacappa, E. & Beardslee, W. R. (2003). Characteristics of resilient youths living in poverty: the role of self-regulatory processes. Development and Psychopathology, 15(1), 139–162.
Butkovic, A., Tomas, J., Spanic, A.M., Hlupic, T.V. & Bratko, D. (2020). Emerging adults versus middle- aged adults: Do they differ in psychological needs, self-esteem and life satısfaction. Journal of Happiness Studies, 21, 779-798.
Cleverley, K. & Kidd, S.A. (2011). Resilience and suicidality among homeless youth. Journal of Adolescence, 34, 1049-1054. https://doi.org/10.1016/j.adolescence.2010.11.003.
Çetinceli, K. & Acar, Ö.F. (2022). Benlik saygısı, yaşam doyumu ve akademik başarı arasındaki ilişki: Lojistik öğrencileri üzerine bir araştırma. Vizyoner Dergisi, 13(34), 412-425.
Doğan, T. (2011). Two-dimensional self-esteem: Adaptation of the self-liking / self-competence scale into Turkish: A validity and reliability study. Eğitim ve Bilim, 36(162), 126-137.
Doğan, T. (2015). Kısa psikolojik sağlamlık ölçeğinin Türkçe uyarlaması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. The Journal of Happiness & Well-Being, 3(1), 93-102.
Dutra-Thome, L., DeSousa, D. & Koller, S.H. (2019). Promotive and risk factors for positive youth development among emerging adults in Brazil. Child & Youth Care Forum, 48, 171-185. https://doi.org/10.1007/s10566-018-9475-9.
Esposito, M., Ferrara, M., Panzaru, C. & De Vito, E. (2020). The relationship between life satisfaction and risk behavior: A cross-cultural analysis of youth. Advances in Applied Sociology, 10, 356-368. https://doi.org/10.4236/aasoci.2020.109022.
Freijy, T. & Kothe, E. J. (2013). Dissonance-based interventions for health behaviour change: A systematic review. British Journal of Health Psychology, 18(2), 310–337.
Gaskin, J. & Lim, J. (2018). Indirect Effects, AMOS plugin. Retrieved from https://statwiki. gaskination.com/index.php/Plugins.
Geçkil, E. & Dündar, Ö. (2011). Turkish adolescent health risk behaviors and self-esteem. Social Behavior and Personality, 39(2), 219-228. https://doi.org /10.2224/sbp.2011.39.2.219.
Gençtanırım, D. (2014). Riskli davranışlar ölçeği üniversite formu: Geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Eğitimde ve Psikolojide Ölçme ve Değerlendirme Dergisi, 5(1), 24-34.
Graber, R., Pichon, F. & Carabine, E. (2015). Psychological resilience: State of knowledge and future research agendas. Overseas Development Institutes.
Jessor, R. (Ed.). (1998). New perspectives on adolescent risk behavior. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511571138.
Kırcı, G.S., Özer, E., Aydoğdu, H.İ. & Askay, M. (2017). TÜİK verilerine göre Türkiye’de meydana gelen adölesan intiharlarının değerlendirilmesi. Klinik Tıp Aile Hekimliği Dergisi, 9, 42-47.
Klein, H., Elifson, K.W. & Sterk, C.E. (2010). Self-esteem and HIV risk practices among young adult ecstasy users. Journal of Psychoactiv Drugs, 42(4), 447-456.
Kliewer, W. & Murrelle, L. (2007). Risk and protective factors for adolescent substance use: Findings from a study in selected Central American countries. Journal of Adolescent Health, 40(5), 448–455. doi: 10.1016/j.jadohealth.2006.11.
Kokkevi, A., Richardson, C., Florescu, S., Kuzman, M. & Stergar, E. (2007). Psychosocial correlates of substance use in adolescence: A cross-national study in six European countries. Drug and Alcohol Dependence, 86(1), 67–74.
Köse, M.F., Çobanoğlu, G. & Mercan Sarı, R. (2022). Yaşam memnuniyeti ölçeğinin geliştirilmesi ve psikometrik özellikleri. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 55, 324-346. https://doi.org/10.9779.pauefd.1020012.
Kumpfer, K. L. (1999). Factors and processes contributing to resilience: The resilience framework. In M. D. Glantz, & J. L. Johnson (Eds.), Resiliency and Development: Positive Life Adaptations (pp. 179−224). New York: Kluwer Academic.
Lee, J.H., Nam, S.K., Kim, A.R., Kim, B., Lee, M.Y. & Lee, S.M. (2013). Resilience: A meta-analytic approach. Journal of Counseling & Development, 91, 269-279. https://doi.org/10.1002/j.1556-6676.2013.00095.x.
Malak-Akgün, B. & Aydın, A. (2022). Association between resilience, self-esteem and suicide probability among university students in Turkey. Perspectives in Psychiatric Care, 58, 2524-2533. http://doi.org/10.1111/ppc.13089.
Mann, M., Hosman, C. M., Schaalma, H. P. & De Vries, N. K. (2004). Self-esteem in a broad-spectrum approach for mental health promotion. Health Education Research, 19(4), 357–372.
Martin-Fernandez, J., Medina-Palomino, H.J., Ariza-Cardiel, G., Polentinos-Castro, E. & Rutkowski, A. (2018). Health condition and risk attitude in the Dutch population: An exploratory approach. Health, Risk & Society, 20(3-4), 126-146. https://doi.org/10.1080 /13698575.2018.1458976.
Masten A. S. (2001). Ordinary magic. Resilience processes in development. The American Psychologist, 56(3), 227–238. https://doi.org/10.1037//0003-066x.56.3.227.
Mete, B., Söyiler, V. & Pehlivan, E. (2020). Adölesanlarda sigara içme ve madde kullanma prevelansı. Bağımlılık Dergisi, 21(1), 64-71.
Music, M., Abidovic, A., Babic, N., Mujaric, E., Dervisevic, S., Slatina, E., Salibasic, M. & Tuna, E. (2013). Life satisfaction and risk-taking behavior in secondary schools adolescents. Materia Socio-Medica, 25(3), 178–181. https://doi.org/10.5455/msm.2013.25. 178-181.
Neufeld, A., Mossiere, A. & Malin, G. (2020). Basic psychological needs, more than mindfulness and resilience, relate to medical student stress: A case for shifting the focus of wellness curricula. Medical Teacher, 42(12), 1401-1412. https: //doi. org /10.1080 / 0142159X.2020.1813876.
Oktan, V. (2014). Ergenlerde kendine zarar verme davranışının risk alma davranışı ve benlik saygısı açısından incelenmesi. Eğitim ve Bilim, 39(175), 183-191.
Overholser, J. C., Adams, D. M., Lehnert, K. L. & Brinkman, D. C. (1995). Self-esteem deficits and suicidal tendencies among adolescents. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 34(7), 919–928.
Pavot, W. & Diener, E. (2008). The satisfaction with life scale and the emerging construct of life satisfaction. The Journal of Positive Psychology, 3(2), 137-152. https://doi.org/10.1080/17439760701756946.
Proctor, C. & Linley, P.A. (2014). Life satisfaction in youth. In G.A. Fava and C. Ruini (Ed.), Increasing Psychological Well-being in Clinical and Educational Setting, Cross- Cultural Advancements in Positive Psychology 8 (pp.199-215). Springer Science Business Media. https://doi.org/10.1007/978-94-017-8669-0_13.
Proctor, C., Linley, P.A. & Maltby, J. (2009). Youth life satisfaction: A review of the literature. Journal of Happiness Studies, 10, 583-630. https://doi.org/10.1007/s10902-008-9110-9.
Robbins, A., Kaye, E. & Catling, J.C. (2018). Predictors of student resilience in higher education. Psychology Teaching Review, 24(1), 44-52.
Rosenberg, M. (1965). Society and the Adolescent Self-image. Princeton University Press.
Saari, A. J., Kentala, J. & Mattila, K. J. (2015). Weaker self-esteem in adolescence predicts smoking. BioMed Research International, 7, 1–5. https://doi.org/10.1155/2015/687541.
Seki, T. & Dilmaç, B. (2020). Benlik saygısı ve ilişkisel faktörler. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 18(2), 349-369.
Sekscinska, K., Jaworska, D. & Rudzinska-Wojciechowska, J. (2021). Self-esteem and financial risk-taking. Personality and Individual Differences, 172, 1-11. https://doi.org/10.1016/j.paid.2020.110576.
Smith, B. W., Dalen, J., Wiggins, K., Tooley, E., Christopher, P. & Jennifer Bernard, J. (2008). The brief resilience scale: Assessing the ability to bounce back. International Journal of Behavioral Medicine, 15, 194–200.
Steptoe, A. (2019). Happiness and health. Annual Review of Public Health, 40, 339-359. https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-040218-044150.
Sterk, C.E., Klein, H. & Elifson, K.W. (2004). Self-esteem and “at risk” women: Determinants and relevance to sexual and HIV-related risk behaviors. Women & Health, 40(4), 75-92. https://doi.org/10.1300/J013v40n04_05.
Szczesniak, M., Mazur, P., Rodzen, W. & Szpunar, K. (2021). Influence of life satisfaction on self-esteem among young adults: The mediating role of self-presentation. Psychology Research and Behavior Management, 14, 1473-1482.
Tafarodi, R.W. & Swan, W.B. (2001). Two-dimensional self-esteem: Theory and measurement. Personality and Individual Differences, 31, 653-673.
Tunç, Z. & Kolburan, Ş. G. (2019). Ergenlik döneminde benlik saygısı ile sigara bağımlılığı arasındaki ilişkinin incelenmesi. Aydın İnsan ve Toplum Dergisi, 5(1), 55-70.
Ulukoca, N., Gökgöz, Ş. & Karakoç, A. (2013). Kırklareli üniversite öğrencileri arasında sigara, alkol ve madde kullanım sıklığı. Fırat Tıp Dergisi, 18(4), 230-234.
Valois, R.F., Zullig, K.J., Huebner, S. & Drane, J.W. (2004). Life satisfaction and suicide among high school adolescents. Social Indicators Research, 66, 81-105.
Velki, T. & Milic, M. (2021). Stress as a mediator between risk and protective factors and online risky behaviors in adolescents. Primenjena Psihologija, 14(2), 149-171.
Veselska, Z., Madarasova Geckova, A., Orosova, O., Gajdosova, B., P.van Dijk, J. & Reijneveld, B. (2009). Self-esteem and resilience: The connection with risky behavior among adolescents. Addictive Behaviors, 34(3), 287-291. https://doi.org/10.1016/j.addbeh.2008.11.005.
Wellman, R. J., Dugas, E. N., Dutczak, H., O’Loughlin, E. K., Datta, G. D., Lauzon, B. & O’Loughlin, J. (2016). Predictors of the onset of cigarette smoking. American Journal of Preventive Medicine, 51(5), 767–778.
Wild, L. G., Flisher, A. J., Bhana, A. & Lombard, C. (2004). Associations among adolescent risk behaviours and self-esteem in six domains. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 45(8), 1454–1467. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2004.00851.x.
Yakıcı, E. & Traş, Z. (2018). Life satısfaction and loneliness as predictive variable in psychological resilience levels of emerging adults. Research on Education and Psychology, 2(2), 176-184.
Yao, Y.S., Chang, W.W., Jin, Y.L., Chen, Y., He, L.P. & Zhang, L. (2014). Life satisfaction, coping, self-esteem and suicide ideation in Chinese adolescents: A school-based study. Child: Care, Health and Development, 40(5), 747-752. https://doi.org/10.1111/cch.12142.
Zheng, J., Zhong, Y. & Liu, Y. (2013). Effects of self-esteem level on risk preference in different tasks. Social Behavior and Personality, 41(5), 815-818. https://dx.doi.org/10.2224/sbp.2013.41.5.815.
Zhou, Y., Nkomola, P.D., Xue, Q., Li, X., Xie, X., Hou, F. & Gu, H. (2020). Health risk behaviors and suicide attempt among adolescents in China and Tanzania: A school-based study of countries along the belt and road. Children and Youth Services Review, 118, 1-5. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2020.105335.
Zullig, K. J., Valois, R. F., Huebner, E. S., Oeltmann, J. E. & Drane, J. W. (2001). Relationship between perceived life satisfaction and adolescents’ substance abuse. Journal of Adolescent Health, 29, 279-288.
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2024 Nesne Psikoloji Dergisi