Anahtar Kelimeler
araç başında telefon kullanımı
algısal motor beceriler
güvenlik becerileri
yol güvenliği
Nasıl Atıf Yapılır
Öz
Bu çalışmanın temel amacı, genç ve deneyimsiz sürücülerde sürüş becerilerine odaklanarak sürüş sırasında cep telefonu kullanımının belirleyicilerini anlamaktır. Spesifik olarak, sürüş sırasında telefon kullanımını algısal motor becerilerin pozitif, güvenlik becerilerinin ise negatif bir şekilde yordayacağı hipotezini test etmek için Türkiye’deki bir devlet üniversitesinde lisans düzeyinde öğrenim gören 218 (125 erkek, 86 kadın, 7 cinsiyetini belirtmeyen; Ortyaş = 21.4, SSyaş = 1.28) araç sürücüsüne ulaşılmıştır. Katılımcılar, sürüş becerilerine (algısal motor beceriler ve güvenlik becerileri), araç kullanırken telefon kullanmaya ilişkin soruları ve demografik bilgi formunu (cinsiyet, araç kullanım sıklığı, son 3 yılda yapılan kaza sayısı) cevaplandırmışlardır. Yapılan bağımsız örneklemler t-testi erkeklerin sürüş sırasında daha çok cep telefonu kullandığını ve daha yüksek algısal motor becerilere sahip olduklarını ortaya koymaktadır. Yapılan hiyerarşik regresyon analizinin sonuçları ise seyir halindeyken telefon kullanımını algısal motor becerilerin pozitif yönde, güvenlik becerilerinin ise negatif yönde yordadığını göstermektedir. Bulgularımız sürücülerin gerçek sürüş becerileri hakkında daha kesin bir anlayış geliştirmek ve aşırı güven veya yanlış yerleştirilmiş güvenlik duygusunu azaltmak için ilgili otoriteler tarafından daha fazla çalışma yapılması gerekliliğini vurgulamaktadır. Özellikle, Türkiye'deki trafik eğitim programlarının çoğunlukla genel sürüş becerilerinin geliştirilmesine odaklandığı ve trafik kuralları hakkında bilgi içerdiği göz önünde bulundurulduğunda, güvenli sürüş eğitim programlarının sürücü eğitimi programlarına eklenmesinin gerekliliği ortaya çıkmaktadır.
Referanslar
Bazargan-Hejazi, S., Teruya, S., Pan, D., Lin, J., Gordon, D., Krochalk, P. C. ve Bazargan, M. (2017). The theory of planned behavior (TPB) and texting while driving behavior in college students. Traffic Injury Prevention, 18(1), 56–62. https://doi.org/10.1080/15389588.2016.1172703
Bener, A., Lajunen, T., Özkan, T. ve Haigney, D. (2006). The effect of mobile phone use on driving style and driving skills. International Journal of Crashworthiness, 11(5), 459–465. https://doi.org/10.1533/ijcr.2005.0116
Drews, F. A. ve Strayer, D. L. (2008). Mobile phones. M. Regan, J. D. Lee, ve K. Young (Ed.), Driver distraction: Theory, effects and mitigation (ss. 169–189) içinde. CRC.
Elander, J., West, R. ve French, D. (1993). Behavioral correlates of individual differences in road-traffic crash risk: An examination of methods and findings. Psychological Bulletin, 113(2), 279–294. https://doi.org/10.1037/0033-2909.113.2.279
Evans, L. (2004). Traffic safety. Science Serving Society.
Gordon, C. (2008). Reviewing how distraction involvement is coded in the New Zealand crash analysis system. Paper presented at the 4th IRTAD International Traffic Safety Data and Analysis Group Conference.
Hallett, C., Lambert, A. ve Regan, M. A. (2012). Text messaging amongst New Zealand drivers: Prevalence and risk perception. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 15(3), 261– 271. https://doi.org/10.1016/j.trf.2011.12.002
Harrison, M. A. (2011). College students’ prevalence and perceptions of text messaging while driving. Accident Analysis & Prevention, 43(4), 1516–1520. https://doi.org/10.1016/j.aap.2011.03.003
Hashash, M., Abou Zeid, M. ve Moacdieh, N. M. (2019). Social media browsing while driving: Effects on driver performance and attention allocation. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 63, 67–82. https://doi.org/10.1016/j.trf.2019.03.021
Hoseinzadeh Nooshabadi, M., Vasquez, H. M. ve Dönmez, B. (2023). Targeting young driver emotions can reduce their cellphone distractions. Accident Analysis & Prevention, 192, 107202. https://doi.org/10.1016/j.aap.2023.107202
IFRC (2022). Drink driving: a road safety manual for decision- makers and practitioners. https://www.who.int/publications/m/item/drink-driving--a-road-safety-manual-for-decision-makers-and-practitioners-2022 adresinden erişildi.
Jannusch, T., Shannon, D., Völler, M., Murphy, F. ve Mullins, M. (2021). Smartphone use while driving: An investigation of young novice driver (YND) behaviour. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 77, 209–220. https://doi.org/10.1016/j.trf.2020.12.013
Lajunen, T., Corry, A., Summala, H. ve Hartley, L. (1998). Cross-cultural differences in drivers’ self- assessments of their perceptual-motor and safety skills: Australians and Finns. Personality and Individual Differences, 24(4), 539–550. https://doi.org/10.1016/S0191-8869(97)00202-X
Lajunen, T. ve Özkan, T. (2011). Self-report instruments and methods, B. E. Porter (ed.), Handbook of Traffic Psychology (ss. 43–59) içinde. Academic Press.
Lajunen, T., Sullman, M. J. M. ve Gaygısız, E. (2022). Self-assessed driving skills and risky driver behaviour among young drivers: A cross-sectional study. Frontiers in Psychology, 13. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.840269
Lajunen, T. ve Summala, H. (1995). Driving experience, personality, and skill and safety-motive dimensions in drivers' self-assessments. Personality and Individual Differences, 19(3), 307– 318. https://doi.org/10.1016/0191-8869(95)00068-H
Lamble D., Rajalin S. ve Summala H. (2002). Mobile phone use while driving: Public opinions on restrictions. Transportation, 29, 223–236. https://doi.org/10.1023/A:1015698129964
Marasini, G., Caleffi, F., Machado, L. M. ve Pereira, B. M. (2022). Psychological consequences of motor vehicle accidents: A systematic review. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 89, 249–264. https://doi.org/10.1016/j.trf.2022.06.017
Martinussen, L. M., Møller, M. ve Prato, C. G. (2014). Assessing the relationship between the Driver Behavior Questionnaire and the Driver Skill Inventory: Revealing sub-groups of drivers. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 26, 82–91. https://doi.org/10.1016/j.trf.2014.06.008
McEvoy S.P. ve Stevenson, M. R. (2009). Epidemiological research on driver distraction. M. A. Regan, J. D. Lee, & K. L. Young (Ed.), Driver distraction: Theory, effects, and mitigation içinde. CRC Press.
Meesmann, U., Wardenier, N., Torfs, K., Pires, C., Delannoy, S. ve Van den Berghe, W. A. (2022). Global look at road safety. Synthesis from the ESRA2 survey in 48 countries. https://www.esranet.eu/storage/minisites/esra2-main-report-def.pdf adresinden erişildi.
Naatanen, R. ve Summala, H. (1976). Road-user behavior and traffic accidents. North-Holland Publishing Company.
NHTSA (2019). Distracted Driving in Fatal Crashes, 2017. U. S. Department of Transportation. https://crashstats.nhtsa.dot.gov/Api/Public/ViewPublication/812700 adresinden erişildi.
Olsen, E. O., Shults, R. A. ve Eaton, D. K. (2013). Texting while driving and other risky motor vehicle behaviors among US high school students. Pediatrics, 131(6), e1708–e1715. https://doi.org/10.1542/peds.2012-3462
Özkan, T. ve Lajunen, T. (2006). What causes the differences in driving between young men and women? The effects of gender roles and sex on young drivers’ driving behaviour and self-assessment of skills. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 9(4), 269–277. https://doi.org/10.1016/j.trf.2006.01.005
Özkan, T., Lajunen, T., Chliaoutakis, J. El., Parker, D. ve Summala, H. (2006). Cross-cultural differences in driving skills: A comparison of six countries. Accident Analysis & Prevention, 38(5), 1011–1018. https://doi.org/10.1016/j.aap.2006.04.006
Papadakaki, M., Stamouli, M.-A., Ferraro, O. E., Orsi, C., Otte, D., Tzamalouka, G., von der Geest, M., Lajunen, T., Özkan, T., Morandi, A., Kotsyfos, V. ve Chliaoutakis, J. (2017). Hospitalization costs and estimates of direct and indirect economic losses due to injury sustained in road traffic crashes: Results from a one-year cohort study in three European countries (The REHABILAID project). Trauma, 19(4), 264–276. https://doi.org/10.1177/1460408616677564
Patten, C. J. D., Kircher, A., Östlund, J. ve Nilsson, L. (2004). Using mobile telephones: cognitive workload and attention resource allocation. Accident Analysis & Prevention, 36(3), 341–350. https://doi.org/10.1016/S0001-4575(03)00014-9
Pöysti, L., Rajalin, S. ve Summala, H. (2005). Factors influencing the use of cellular (mobile) phone during driving and hazards while using it. Accident Analysis & Prevention, 37(1), 47–51. https://doi.org/10.1016/j.aap.2004.06.003
Redelmeier, D. A. ve Tibshirani, R. J. (1997). Association between cellular-telephone calls and motor vehicle collisions. New England Journal of Medicine, 336(7), 453–458. https://doi.org/10.1056/NEJM199702133360701
Regan, M. A. ve Hallett, C. (2011). Driver distraction: Definition, mechanisms, effects, and mitigation. B. E. Porter (Ed.), Handbook of Traffic Psychology içinde. Academic Press. https://doi.org/10.1080/07448481.2010.483702
Rumar, K. (1985). The role of perceptual and cognitive filters in observed behaviour. L. Evans ve R. C. Schwing (Ed.), Human Behaviour and Traffic Safety içinde. Plenum Press.
Scott-Parker, B., Watson, B. C. ve King, M. J. (2010). The risky behaviour of young drivers: Developing a measurement tool. Paper presented at 20th Canadian Multidisciplinary Road Safety Conference.
Strayer, D. L., Drews, F. A. ve Crouch, D. J. (2006). A comparison of the cell phone driver and the drunk driver. Human Factors: The Journal of the Human Factors and Ergonomics Society, 48(2), 381–391. https://doi.org/10.1518/001872006777724471
Sullman, M. J. M. ve Baas P. H. (2004). Mobile phone use amongst New Zealand drivers. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 7, 95–105.
Sümer, N. ve Özkan, T. (2002). Sürücü davranışları, becerileri, bazı kişilik özellikleri ve psikolojik belirtilerin trafik kazalarındaki rolleri. Türk Psikoloji Dergisi, 17(50), 1–22.
Sümer, N., Özkan, T. ve Lajunen, T. (2006). Asymmetric relationship between driving and safety skills. Accident Analysis & Prevention, 38(4), 703–711. https://doi.org/10.1016/j.aap.2005.12.016
T. C. İşleri Bakanlığı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı (2022). İleri ve güvenli sürüş teknikleri eğitim kitapçığı. https://www.guvenlitrafik.gov.tr/kurumlar/guvenlitrafik.gov.tr/4910-Afad-Ileri-ve-Guvenli-Surus-Teknikleri-Egitim-Kitapcigi-_-Mavi-kapak-en-son-hali.pdf adresinden erişildi.
Violanti, J. M. ve Marshall, J. R. (1996). Cellular phones and traffic accidents: An epidemiological approach. Accident Analysis and Prevention, 28(265). https://doi.org/10.1016/0001-4575(95)00070-4
World Health Organization (2023). Global status report on road safety 2023. https://www.who.int/teams/social-determinants-of-health/safety-and-mobility/global-status-report-on-road-safety-2023 adresinden erişildi.
Yılmaz, Ş., Arslan, B., Öztürk, İ., Özkan, Ö., Özkan, T. ve Lajunen, T. (2022). Driver social desirability scale: A Turkish adaptation and examination in the driving context. Transportation Research Part F: Traffic Psychology and Behaviour, 84, 53–64. https://doi.org/10.1016/j.trf.2021.11.009
Young, K., Regan, M. ve Lee, J. (2008). Measuring the effects of driver distraction. M. A. Regan, J. D. Lee ve K. L. Young (Ed.), Driver distraction: Theory, effects, and mitigation (ss. 85–105) içinde. CRC Press. https://doi.org/10.1201/9781420007497.ch7
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
Telif Hakkı (c) 2023 Nesne Psikoloji Dergisi